Wat is zelfstandig spelen?

Je zet een mand met speelgoed op de grond. Je kind pakt er iets uit, bekijkt het drie seconden en kijkt vervolgens naar jou. “Mama?” Je geeft een blokje aan. “Mama?” Je gaat ernaast zitten, jullie bouwen samen een toren en je verzint een spelletje. Voor je het weet ben jij degene die aan het spelen is en kijkt je kind vooral toe. Herkenbaar? Zelfstandig spelen klinkt soms alsof een kind zichzelf eindeloos moet kunnen vermaken terwijl jij rustig een kop koffie drinkt. Was het maar zo eenvoudig. Zelfstandig spelen is geen trucje dat een kind ineens beheerst. Het is iets wat zich langzaam ontwikkelt. Maar wat is zelfstandig spelen eigenlijk precies? Waarom is het belangrijk? En wat zegt de wetenschap hierover?

Verschillende vormen van zelfstandig spelen

Zelfstandig spelen betekent dat een kind tijdens het spelen voor een belangrijk deel zelf de regie heeft. Het kind bepaalt bijvoorbeeld welk speelgoed het pakt, wat het ermee doet en wanneer het iets anders gaat doen. Jij hoeft het spel niet voortdurend voor te doen, uit te leggen of nieuwe ideeën aan te dragen. Dat betekent trouwens niet automatisch dat je kind helemaal alleen in een kamer zit te spelen. Een peuter kan bijvoorbeeld naast jou op de keukenvloer met bakjes en houten lepels spelen terwijl jij kookt. Jij bent in de buurt, maar je bepaalt niet wat er met die bakjes moet gebeuren. Ook dát is zelfstandig spelen.

Wetenschappers gebruiken niet één vaste definitie voor zelfstandig spelen. In onderzoek kom je verschillende begrippen tegen, zoals vrij spel, zelfgestuurd spel, solitair spel en parallel spel. Die betekenen niet allemaal precies hetzelfde. Bij solitair spel speelt een kind alleen. Bij parallel spel spelen kinderen naast elkaar, maar ieder met hun eigen spel. Bij vrij of zelfgestuurd spel draait het vooral om de vraag wie bepaalt wat er gebeurt. Bij zelfstandig spelen gaat het dus minder om hoeveel meter jij bij je kind vandaan zit en vooral om hoeveel ruimte je kind krijgt om zelf te ontdekken.

Zelf spelen betekent niet direct alleen zijn

Ruimte geven om zelfstandig te spelen betekent niet dat je tegen een dreumes zegt: “Succes ermee” en vervolgens een uur verdwijnt. Vooral jonge kinderen hebben nog ontzettend veel behoefte aan contact, veiligheid en nabijheid. De Wereldgezondheidsorganisatie benadrukt dat jonge kinderen zich ontwikkelen binnen een veilige en responsieve relatie met hun verzorgers. Ook het Nederlands Jeugdinstituut beschrijft contact, praten, aanraking en samen ontdekken als belangrijk voor de ontwikkeling van baby's en jonge kinderen. Zelfstandig spelen en betrokken ouderschap staan dus niet tegenover elkaar. Je kunt prima beschikbaar zijn zonder ieder spelletje over te nemen. Sterker nog: dat kleine verschil is eigenlijk precies waar het om draait.

Waarom is zelfstandig spelen belangrijk?

Wie op internet zoekt naar de voordelen van zelfstandig spelen komt al snel indrukwekkende lijstjes tegen. Zelfstandig spel zou kinderen creatiever, zelfstandiger, slimmer, geconcentreerder en sociaal vaardiger maken. Dat klinkt natuurlijk heel mooi, maar de wetenschap is iets genuanceerder. We kunnen niet simpelweg zeggen dat twintig minuten zelfstandig spelen per dag ervoor zorgt dat een kind later beter kan plannen of creatiever wordt. Wat onderzoek wél laat zien, is dat vrij en zelfgestuurd spel kinderen situaties biedt waarin ze allerlei vaardigheden kunnen oefenen.

Stel dat je kind een toren probeert te bouwen. Blok erop. Blok eraf. Nog een keer. Hij valt om. Wanneer jij niet direct ingrijpt, moet je kind zelf iets nieuws proberen. Misschien wordt de onderste laag breder. Misschien worden er andere blokken gebruikt. Misschien verandert de toren uiteindelijk in een garage. Precies tijdens dat proces gebeurt er veel. Je kind probeert iets, ziet het resultaat en past zijn aanpak aan. Dat soort ervaringen kunnen bijdragen aan vaardigheden die te maken hebben met plannen, aandacht vasthouden en gedrag sturen.

De kracht van eigen keuzes

Een grote Australische studie onder ruim 2.200 jonge kinderen vond bijvoorbeeld dat meer ongestructureerd spel samenhing met betere zelfregulatie op latere leeftijd. Belangrijk detail: zo'n verband betekent niet automatisch dat het spel de oorzaak is. Het kan bijvoorbeeld ook zo zijn dat kinderen die zichzelf van nature makkelijker reguleren vaker zelfstandig spelen. Toch is het een interessante aanwijzing dat ruimte voor eigen spel waardevol kan zijn. Zelf keuzes maken.

Tijdens veel momenten op een dag bepaalt een volwassene wat er gebeurt: aankleden, ontbijten, naar de opvang, handen wassen, eten en naar bed. Tijdens vrij spel krijgt een kind ineens iets wat op andere momenten best schaars kan zijn: zeggenschap. Wil ik tekenen of bouwen? Wordt deze doos een boot of een bed? Maak ik een puzzel af of begin ik iets nieuws? Die keuzes lijken klein, maar ze geven een kind de kans om te ervaren: ik kan zelf iets bedenken en uitvoeren. Dat gevoel van autonomie is een belangrijk onderdeel van de ontwikkeling.

Mogen ouders zich dan helemaal niet bemoeien?

Het korte antwoord: nee. Je hoeft jezelf echt niet onzichtbaar te maken zodra je kind één blokje zelfstandig oppakt. Sterker nog, onderzoek naar begeleid spel laat zien dat een beetje ondersteuning juist heel waardevol kan zijn. Bij begeleid spel houdt het kind de regie, maar help jij de omgeving een beetje. Je kunt bijvoorbeeld materiaal klaarzetten. Een open vraag stellen. Iets toevoegen wanneer het spel vastloopt. Of één keer voordoen wat er mogelijk is en vervolgens weer afstand nemen.

Stel dat je kind met houten dieren speelt. Je zou zelf een heel verhaal kunnen beginnen: “Deze koe gaat naar de boerderij en dan moet het paard hier staan en kijk, de kip gaat eten.” Voor je het weet voer jij het hele spel uit. Je kunt ook vragen: “Waar denk je dat de dieren naartoe gaan?” En daarna kijken wat je kind ermee doet. Dat verschil lijkt klein, maar in het tweede geval blijft het idee van je kind. Een systematische review naar begeleid spel laat zien dat deze vorm bij bepaalde leerdoelen, bijvoorbeeld vroege rekenvaardigheden en ruimtelijke taal, zelfs voordelen kan hebben ten opzichte van volledig vrij spel. Het is dus geen wedstrijd tussen samen spelen en zelfstandig spelen. Kinderen hebben beide nodig.